چاپ‌شده در «معتمدنژاد و تحقق یک رویا»؛ ویژه‌نامه‌ی تأسیس دانشکده‌ی علوم ارتباطات

۲۵ آذر ۱۳۹۴

پدر، فرزانه‌ی فروتن، میهن‌دوست و خستگی‌ناپذیر؛ ما کاظم معتمدنژاد را با این سجایا بازشناخته‌ایم و سیمای علمیِ او در فضای مه‌اندودِ کیفیت‌های اخلاقی‌اش، مرموز می‌نماید. به راستی معتمدنژادِ دانشگاهی، معتمدنژادِ مؤلف، چه میراثی برای شاگردان‌اش بر جای گذاشته است؟

از طالعِ خوشِ ارتباطات در ایران است که بنیان‌گذارش، با زیر و زبرهای علم حقوق آشناست. سنگ‌بنای علوم ارتباطات در ایران را معمتدنژادِ حقوق‌دان و روزنامه‌نگار گذاشته و به همین خاطر است که در استحکامِ این ساختمان معنوی، تردیدی نیست؛ حتی هنگامی که استقلال دانشکده‌ی ارتباطات به تابلویی در کنار دانشکده‌ی علوم اجتماعی فرو کاسته می‌شود.

آزادی مطبوعات، دغدغه‌ی همیشگی استاد

«حقوق مطبوعات» عنوان کتابی است از معتمدنژاد در «بررسی تطبیقی مبانی حقوقی آزادی مطبوعات و مقررات تأسیس و انتشار آن‌ها». با این عنوان فرعی، مؤلف می‌خواهد طرح آرمانی‌اش برای تهیه و تدوین مجموعه‌ی چند جلدی «حقوق و ارتباطات» در دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی را به یادمان بیاورد. «حقوق مطبوعات» نخستین اثر چاپی فارسی درباره‌ی موضوعی است هم‌نامِ کتاب.

معتمدنژاد خود از بنیان‌گذاران انجمن دفاع از آزادی مطبوعات بوده و این کتاب با توجه به دگرگونی‌های این چند سال، در راستای گسترش آزادی مطبوعات و لزوم بازنگری ساختاری در قانون مطبوعات ایران و هماهنگی هرچه بیش‌تر آن با اصول حقوقی جهانیِ این آزادی فراهم شده است، البته بر اساس بررسی تطبیقی تجربه‌های قانون‌گذاری مطبوعاتی در کشورهای توسعه‌یافته و درحال توسعه.

مخاطب «حقوق مطبوعات»، و دیگر کتاب‌های هم‌پوشانِ معتمدنژاد، یعنی «حقوق ارتباطات» و «حقوق حرفه‌ای روزنامه‌نگاران» (که با همیاری رؤیا معتمدنژاد هستی یافته‌اند)، مسئولان و متصدیان بازنگری قانون مطبوعات هستند، هم‌چنین روزنامه‌نگاران و مدیرانِ مطبوعات و قاضیان و وکیلانِ دادگستری و دانشجویان ارتباطات و حقوق و علوم سیاسی.

از وسایل ارتباط جمعی، تا تکنولوژی‌های نوین ارتباطی

«وسایل ارتباط جمعی: جلد یکم» کتابی است لازم اما ناکافی. زمانی که توانست مجدداً منتشر شود و از سد مشکلات تجدید چاپ در ایران بگذرد، دیگر اندکی دیر شده بود اما تقاضا برایش بالا بود. این کتاب بازنشر شد اما معتمدنژاد به همین بسنده نکرد. «تکنولوژی‌های نوین ارتباطی: جلد یکم» کتاب جدیدتر نویسنده است که در مجموعه انتشارات مرکز پژوهش‌های ارتباطات وابسته به دانشگاه علامه طباطبایی و وزارت ارتباطات و فن‌آوری اطلاعات چاپ شده است. هر دوی این کتاب‌ها از آثار کلاسیک و بنیادی علوم ارتباطات هستند و برای دانشجویان و پژوهشگران، حیاتی.

جلد نخست وسایل ارتباط جمعی در پنج فصل تدوین شده است. فصل یکم به «وسایل ارتباط جمعی در جوامع معاصر» پرداخته و طی دو بخش، وظایف اجتماعی وسایل ارتباط جمعی و روشهای مطالعه در ارتباط جمعی» مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. عنوان فصل دوم کتاب، «شناخت وسایل ارتباط جمعی» است. در این فصل نیز طی سه بخش، به موضوع «ارتباط و انواع آن» و «وسایل ارتباطی» و نیز «مسئله نامگذاری مجموعه وسایل ارتباطی نوین» پرداخته شده.

قدرت محصول جامعه‌ی اطلاعاتی است

اگر مبانی ارتباطات انسانی خوانده باشید، با پنداره‌ی مهمی به اسم «اطلاعات» آشنایی دارید؛ همان محتوای ارتباطی که یک شرط مهم دارد: تازه باشد. برخی نظریه‌های جامعه‌ی اطلاعاتی به این می‌پردازند که قدرت جایی است که اطلاعات در آن باشد. معتمدنژاد این را به خوبی می‌دانست. به همین خاطر است که تمایل داشت ما زودتر با این مفهوم آشنا شویم.

«جامعه اطلاعاتی: اندیشه‌های بنیادی، دیدگاه‌های انتقادی و چشم‌اندازهای جهانی» کتاب کلاسیکی است از معتمدنژاد که می‌خواهد شیوه پدیدآمدن و ترویج اندیشه‌های پنداره «جامعه اطلاعاتی» و سیاست‌ها و برنامه‌های قدرت‌های بزرگ و برخی سازمان‌های تخصصی جهانی برای کاربست این پنداره در راه گسترش فعالیت‌های اقتصادی و بازرگانی را برای دانشگاهیان ایرانی آشکار کند.

کتاب «جامعه اطلاعاتی…» که ازبرای معرفت‌یابی به مبانی بنیادی و سیاست‌ها و راهبردهای جهانی هم‌پیوند با «جامعه اطلاعاتی» فراهم شده است، گردآورده‌ای از یادداشت‌ها و نوشته‌های پراکنده‌ی نویسنده است که در مناسبت‌های مختلف، برای ارائه در کلاس‌های درس دوره‌های تحصیلات تکمیلی علوم ارتباطات، سخنرانی‌های همایش‌های تخصصی و گزارش‌های سمینارها و کنفرانس‌های علمی تهیه شده‌اند. از این رو، بخش‌هایی از کتاب با بررسی و تحلیل دقیق مآخذ علمی گوناگون فراهم گردیده‌اند و بخش‌هایی دیگر، از راه ترجمه و تلخیص نوشته‌ها یا سخنرانی‌های اندیشمندان گوناگون، تجمیع و بازنمایی شده‌اند.

اهمیت بوم‌شناسی در روش تحقیق

معتمدنژاد قسمت دوم کتاب «روش تحقیق در محتوای مطبوعات» را که بررسی محتوای مطبوعات را دربر می‌گیرد، برپایه‌ی روش‌های تحقیقاتی ژاک کایزر، محقق بین‌المللی و استاد مؤسسه‌ی مطبوعات و علوم خبری دانشگاه پاریس، با توجه خاص به روزنامه‌های ایرانی نوشته؛ این یعنی برجسته‌کردن بایستگی بوم‌شناسی در کار تحقیقی که استاد در برخی کنش‌های علمی‌اش بر آن تأکید داشته.

کتاب «روش تحقیق…» با غایت‌های پُرشماری در رشته‌های متنوع علوم اجتماعی و ارتباطات به کار می‌آید و روی هم رفته در هر مسئله‌ای که نیاز به روش تحقیق باشد، بسط‌پذیر است. در علوم ارتباطات اجتماعی، روش تحقیق در محتوای پیام‌ها پایگاه ویژه‌ای دارد چون بررسی و تجزیه و تحلیل محتوای پیام‌های ارتباط جمعی، نه تنها یکی از شاخه‌های اصلی علوم ارتباطات معاصر به حساب می‌آید، بلکه با توجه به آن‌که نخستین مطالعات وتحقیقات جدید ارتباطی بر مبنای شناخت پیام‌ها بنیان گذارده شد، نقش کلیدی دارد.

باز جوید روزگار وصل خویش

معتمدنژاد همواره روزنامه‌نگار بود. چه در هنگامه‌ی جوانی که کار خود را با ترجمه در مؤسسه‌ی کیهان آغاز کرد و چه نخست زمانی که حرف از «جامعه اطلاعاتی» به میان آورد. او در چاپ چهارم کتاب «روزنامه‌نگاری» که با هم‌دستیِ ابوالقاسم منصفی تألیف‌اش کرده بود، فصل تازه‌ای را با عنوان «بازنگری در روزنامه‌نگاری معاصر» به پایان کتاب افزود که عنوان‌های این فصل جدید از کتاب این‌هایند: «ریشه‌یابی تاریخی نگرش‌های جهانی»، «روزنامه‌نگاری غربی»، «بازشناسی روزنامه‌نگاری تقلیدی غربی در شرق»، «بررسی انتقادی روزنامه‌نگاری غربی در شرایط جدید سلطه و وابستگی»، و «معارضه‌جویی با روزنامه‌نگاری مسلط غربی».

کتاب «روزنامه‌نگاری» معتمدنژاد و منصفی اول بار در سال ۱۳۵۰ منتشر شد و برای روزنامه‌نگاران دلی و تجربی آن روزگار تحفه‌ی بکری بود. ما اکنون نیز بسیاری از اصول و فنون روزنامه‌نگاری را در «روزنامه‌نگاریِ» معتمدنژاد می‌جوییم و با وجود پیش‌رفت‌هایی که در تألیف کتاب‌های روزنامه‌نگاری داشته‌ایم، هم‌چنان کتاب یادشده را مرجع می‌دانیم و گران‌مایه.

سیر تحول آموزش روزنامه‌نگاری و ارتباطات

مقاله‌های بنیان‌گذار علم ارتباطات نیز ارزشمند اند. نمونه‌اش همین «سیر تحول آموزش روزنامه‌نگاری و زمینه‌های دیگر علوم ارتباطات در جهان و ایران» که اگر نبود، روشن نیست چه بر سر این تاریخ نه‌چندان دور می‌آمد. معتمدنژاد آگاه بود که می‌باید با روی‌کردی علمی و انصافی برآمده از ژورنالیسم، سیر تحول آموزش علوم ارتباطات را بنگارد و تا زنده است، ریشه‌ی تحریف و کج‌فهمی از این تاریخ را بخشکاند.

آن‌چه خواندید تنها بخشی از آثار معتمدنژاد است. او کتاب‌های دیگری چون «مبانی حقوقی بین‌المللی گزارشگری برای صلح»، «اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی»، و چند ترجمه دارد و لازم است این را نیز بدانیم و فراموش نکنیم که هنوز بخش مهمی از میراث مکتوب معتمدنژاد به دلیل موانع مختلف چاپ در ایران به دست ما نرسیده. گویا هنوز اراده‌ای قوی برای تقاضا و عرضه‌ی این میراث نداریم و فرزندان خلف کسی که او را پدر می‌خوانیم، نیستیم.

پاسخی بنویسید.